Iran kini berdepan satu krisis yang tidak pernah dialaminya sejak beberapa dekad lalu.
Di tengah-tengah pergolakan dalaman, ketidakstabilan ekonomi serta ketegangan yang memuncak dengan Amerika Syarikat dan Israel, Tehran sedang mengharungi satu landskap berbahaya yang membawa implikasi besar di peringkat serantau dan global.
Amerika Syarikat telah melaksanakan peningkatan ketenteraan berskala besar di sekitar Iran, termasuk penempatan tambahan aset tentera laut, pesawat dan sokongan logistik, susulan ketegangan yang semakin meningkat.
Langkah ini, yang dianggap antara kehadiran ketenteraan AS paling signifikan berhampiran Iran dalam beberapa dekad, dilihat secara meluas sebagai persiapan ke arah kemungkinan konfrontasi ketenteraan dan telah menerima amaran keras daripada Tehran.
Dalam tahun pertama penggal keduanya, Presiden AS Donald Trump telah mengamalkan strategi penukaran rejim terhadap Iran.
Pada Jun lalu, Israel melancarkan satu kempen ketenteraan dramatik berasaskan strategi yang dikenali sebagai ‘keruntuhan kerajaan dari atas, kebangkitan rakyat dari bawah’.
Perancang Israel dan Amerika mengandaikan bahawa dengan membunuh tokoh-tokoh kanan politik, ketenteraan, keselamatan dan nuklear Iran, rakyat akan menyokong perubahan rejim dan turun ke jalanan secara besar-besaran.
Mereka juga menganggap bahawa dengan memusnahkan keupayaan peluru berpandu Iran, sebarang serangan balas dapat dihalang, sekali gus membuka laluan kepada kejatuhan pantas kerajaan.
Serangan Jun itu membunuh puluhan pegawai kanan Iran, namun realitinya, sebahagian besar rakyat bersatu menyokong kerajaan.
Iran bertindak balas dengan melancarkan ratusan serangan peluru berpandu dan dron ke atas Israel, memberikan pukulan balas yang signifikan.
Penganalisis kini bersetuju bahawa dua faktor ini, sokongan rakyat dan serangan balas Iran, merupakan sebab utama kegagalan operasi tahun 2025 tersebut.
Sebagai tindak balas, Trump telah membenarkan serangan ke atas tiga kemudahan nuklear utama Iran, yang berpotensi melambatkan keupayaan Iran mencapai tahap ‘nuclear breakout’ selama beberapa tahun.
Satu gencatan senjata sementara menyusul, terutamanya bagi melindungi Israel daripada serangan peluru berpandu Iran yang seterusnya.
Namun, menjelang akhir tahun 2025, rungutan ekonomi mencetuskan gelombang protes baharu apabila peniaga-peniaga di Tehran turun ke jalanan membantah kejatuhan nilai rial dan kos sara hidup yang melambung tinggi.
Ketegangan ini dengan pantas merebak ke bandar-bandar lain.
Merampas Protes
Keadaan ini mewujudkan peluang kepada Amerika Syarikat dan Israel untuk melaksanakan Pelan B, yang boleh dirumuskan sebagai ‘kebangkitan dari bawah, serangan ketenteraan dari atas’.
Menteri Luar Iran, Abbas Araghchi, menuduh rangkaian yang bersekutu dengan Israel menyusup masuk ke dalam protes, melakukan sabotaj, serangan terancang dan keganasan bagi meningkatkan pertembungan serta jumlah korban.
Trump pula memberi isyarat bahawa peningkatan kematian orang awam boleh dijadikan justifikasi untuk campur tangan ketenteraan Amerika.
Korban dalam kalangan pasukan keselamatan dan penunjuk perasaan adalah jauh lebih tinggi berbanding episod-episod protes sebelum ini.
Namun, strategi AS–Israel untuk merampas protes akhirnya gagal.
Penolakan rakyat terhadap unsur keganasan mendorong ratusan ribu orang menyertai perhimpunan besar anjuran kerajaan pada minggu kedua Januari, menandakan penentangan jelas terhadap campur tangan asing.
Pasukan keselamatan Iran berjaya membongkar rangkaian dalaman, memutuskan komunikasi luar dan menangkap ribuan individu, memaksa Amerika berundur daripada tindakan ketenteraan langsung.
Fasa seterusnya yang berpotensi dalam strategi AS-Israel mungkin melibatkan usaha menyingkirkan pemimpin tertinggi Iran, satu senario yang mengingatkan kepada operasi terbaru di Venezuela.
Trump secara terbuka menyatakan bahawa masanya telah tiba untuk menyingkirkan Pemimpin Tertinggi Iran, Ayatollah Ali Khamenei.
Senator Republikan Lindsey Graham pula menyamakan rejim Iran dengan Nazi, dengan menulis di platform X (dahulu Twitter):
“Kita tidak boleh membiarkan detik bersejarah ini berlalu… Kejatuhan ayatollah dan rejimnya akan setanding dengan runtuhnya Tembok Berlin.”
Presiden Iran, Masoud Pezeshkian, memberi amaran keras terhadap langkah tersebut, dengan menyatakan bahawa “serangan terhadap pemimpin agung negara kami adalah bersamaan dengan pengisytiharan perang penuh terhadap bangsa Iran.”
Selain itu, tokoh-tokoh pro-Israel di Amerika mencadangkan bahawa daripada melancarkan pencerobohan berskala penuh, Trump sepatutnya menghidupkan semula cadangan tahun 1979 oleh Laksamana James ‘Ace’ Lyons, iaitu merampas terminal minyak Kharg milik Iran yang mengendalikan sekitar 90 peratus eksport minyak negara itu, bagi melumpuhkan ekonomi Iran dan memaksa perubahan rejim.
Risiko Ketidakstabilan
Beberapa faktor akan menentukan hala tuju Iran dalam hari dan bulan mendatang.
Faktor pertama ialah tadbir urus dalaman dan perpaduan sosial.
Kesukaran ekonomi, pengangguran, rasuah dan jurang sosial yang mendalam kekal sebagai punca utama ketidakpuasan rakyat.
Walaupun kerajaan buat masa ini berjaya mengawal keadaan, ketidakpuasan yang membara boleh mencetuskan semula protes berskala besar.
Perpecahan politik dalam empat arus utama Iran, konservatif, reformis, sederhana dan nasionalis menyukarkan perpaduan nasional, menjadikan pembaharuan menyeluruh dan kesatuan sebagai prasyarat kestabilan jangka panjang.
Rakyat Iran tidak mampu menanggung trend kenaikan harga dan inflasi yang berterusan.
Faktor paling penting ialah sejauh mana kepimpinan Iran mampu mengekang krisis ekonomi dan memperbaiki kehidupan rakyat dalam keadaan sekatan AS yang melumpuhkan.
Selain itu, ribuan yang terkorban dan cedera dalam pergolakan Januari 2026 telah meninggalkan ribuan keluarga dalam kesedihan, memberikan kesan psikologi yang mendalam kepada masyarakat.
Faktor kedua ialah dorongan AS-Israel untuk menukar rejim.
Permusuhan berterusan daripada kedua-dua negara, ditambah dengan sekatan yang keras, mewujudkan tekanan luaran yang belum pernah berlaku sebelum ini.
Seruan terbuka Trump untuk menukar rejim di Tehran menandakan peningkatan dramatik dalam sejarah hubungan dua hala.
Tekanan ini bukan sahaja mengancam keselamatan Iran, malah berisiko menggoncang kestabilan seluruh rantau.
Persoalannya ialah sama ada Trump akan memilih rundingan dengan Iran bagi mencapai satu perjanjian yang saling menjaga maruah, sambil menjauhkan diri daripada dasar Israel atau terus berpegang kepada pendekatan ‘menyerah diri atau perang’.
Faktor ketiga ialah keupayaan sekutu Amerika di rantau ini.
Negara-negara Arab yang bersekutu dengan AS, termasuk Arab Saudi, Mesir, Oman dan Qatar telah menentang campur tangan ketenteraan terhadap Iran, kerana bimbang terhadap eskalasi serantau dan visi Perdana Menteri Israel Benjamin Netanyahu mengenai Israel Raya yang semakin meluas.
Persoalannya, mampukah negara-negara Islam yang bersekutu dengan AS menghalang satu lagi perang dan memudahkan perjanjian dengan Iran, atau adakah cita-cita Israel akan mengatasi segalanya?
Jalan Ke Hadapan
Faktor keempat ialah pengukuhan hubungan Iran dengan Rusia dan China, termasuk penyertaannya dalam Pertubuhan Kerjasama Shanghai (SCO) dan BRICS.
Penjajaran ini bertujuan memberikan sokongan ketenteraan, ekonomi dan politik kepada Tehran dalam menghadapi usaha ketidakstabilan Barat, sekali gus membentuk paksi baharu ketegangan geopolitik.
Ia akan menjadi ujian penting kepada dasar ‘pusingan ke Timur’ Iran, dengan implikasi besar terhadap masa depan rantau ini.
Akhir sekali, beberapa sekutu utama Iran di rantau ini, yang sering dirujuk sebagai ‘Paksi Penentangan’ (Axis of Resistance) telah memberi amaran terbuka bahawa mereka akan terlibat dalam konflik yang lebih luas jika Amerika Syarikat atau Israel menyerang Iran.
Kepimpinan Hezbollah di Lubnan menyatakan bahawa mereka tidak akan berkecuali.
Kerajaan Houthi yang disokong Iran di Yaman memberi isyarat kesediaan untuk menyambung semula serangan ke atas perkapalan di Laut Merah.
Sementara itu, kumpulan paramilitari Kataib Hezbollah di Iraq mengeluarkan ancaman langsung bahawa sebarang serangan ke atas Iran akan mencetuskan perang menyeluruh di rantau ini.
Ini menunjukkan bahawa, tidak seperti konflik terdahulu di mana sekutu-sekutu Iran kekal di pinggir, sebarang serangan baharu ke atas Iran kini berisiko mengaktifkan Paksi Penentangan dalam satu peperangan serantau yang lebih luas.
Beberapa pakar Amerika dan Eropah memberitahu saya bahawa Trump telah membuat keputusan untuk melancarkan satu lagi serangan ke atas Iran.
Detik ini merupakan satu ‘jeda berdarah’ sebelum kemungkinan ‘letupan serantau’.
Bagi Iran, serangan seterusnya oleh AS-Israel akan menjadi ‘perang kewujudan’, menghapuskan sebarang insentif untuk menahan diri dan mencetuskan konflik yang tidak lagi dapat dikawal.
Jika bencana ingin dielakkan, Presiden Trump mesti meninggalkan strategi berasaskan penyerahan dan bergerak ke arah satu perjanjian menyeluruh yang menjaga maruah semua pihak, sekali gus menamatkan 47 tahun konfrontasi sebelum rantau ini didorong ke arah perang yang tidak dapat dipatahkan.
Seyed Hossein Mousavian
Seyed Hossein Mousavian ialah Penyelidik Pelawat di Universiti Princeton dan bekas Ketua Jawatankuasa Keselamatan Negara dan Hubungan Luar Iran. Antara bukunya ialah Iran and the United States: An Insider’s View on the Failed Past and the Road to Peace (2014), A Middle East Free of Weapons of Mass Destruction (2020), dan A New Structure for Security, Peace, and Cooperation in the Persian Gulf (2020).
About the Author
